Gmina Klembów - www.klembow.pl

Informacje o odzieży tradycyjnej noszonej na interesującym nas terenie są skąpe i fragmentaryczne. Strój tam używany nie doczekał się jak do tej pory większego opracowania. Zapraszamy do zapoznania się z materiałem o odzieży tradycyjnej opracowanego na potrzeby Kongresu Kół Gospodyń Wiejskich, który odbył się w Dobczynie.

Na obszarach gdzie był przywdziewany nie prowadzono rzetelnych badań terenowych, a ponadto do naszych czasów zachowało się bardzo niewiele elementów tego ubioru. Wszystkie one trafiły do zbiorów muzealnych już po II wojnie światowej. W kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie jest ich zaledwie 13, a w Społecznym Muzeum Ziemi Tłuszczańskiej w Tłuszczu jedynie kilka. Podstawową wiedzę o tym stroju zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi, który w 1887 r. nie tylko krótko opisał poszczególne jego części, ale swój opis uzupełnił doskonałą ilustracją Wojciecha Gersona.

Interesującą nasz odzież noszono na północno-wschodnim Mazowszu, w niewielkiej odległości od Warszawy na prawym brzegu Wisły. Obszary te do bezpotomnej śmierci księcia Janusza III (1527r.) stanowiły terytorium Księstwa Mazowieckiego. Później wcielone zostały do Rzeczpospolitej jako województwo mazowieckie i stały się częścią ziem warszawskiej i nurskiej. Ta przynależność administracyjna przetrwała aż do III rozbioru. Dopiero od 1867 r. władze carskie utworzyły powiat radzymiński będący częścią guberni warszawskiej. Powiat ten istniał dalej, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w latach 1919-1939 i 1945-1952 już jako część województwa warszawskiego. W 1952 roku jego siedzibę przeniesiono z Radzymina do Wołomina i zmieniono jego nazwę na wołomiński. Taki podział administracyjny, z przerwą w latach 1975 do 1999 funkcjonuje do dziś. Te zawirowania administracyjne (pow. radzymiński lub wołomiński) spowodowały nieporozumienia co do nazwy stroju noszonego na interesującym nas terenie. Ponieważ jednak Oskar Kolberg, opisujący go jako pierwszy nazwał go strojem radzymińskim przyjętym stało się, iż nie zależnie od aktualnego w tym momencie stanu administracyjnego w literaturze przedmiotu będzie on nazywany strojem radzymińskim.

Strój noszony na obszarze obecnego pow. wołomińskiego należy do grupy strojów mazowieckich. Był on prawie w całości szyty z lnianych i wełnianych tkanin samodziałowych. Uzupełniały go nabywane niekiedy tkaniny fabryczne, z których szyto gorsety, czepki oraz kobiece i męskie kaftany, a także gotowe już chustki, męskie nakrycia głowy, biżuteria i obuwie.

Ubiór kobiecy składał się: z nakrycia głowy (chustka, czepek), koszuli, spódnicy, zapaski do pasa i na ramiona, gorsetu lub kaftanika oraz biżuterii. Panny w czasie niepogody przysłaniały głowę związywanymi na karku różnobarwnymi, wzorzystymi chustkami, najczęściej czerwonymi. Mężatki używały tiulowych okalających głowę czepków, a ich krawędź w części otaczająca twarz była wykończona paskami ułożonego w drobne zakładki tiulu. Na czepku mężatki wiązały chustkę taką samą jak ta, której używały panny. Wszystkie kobiety nosiły koszule o kroju przyramkowym, szyte z płótna lnianego. Przywdziewały długie i sięgające prawie do kostek spódnice i dwa rodzaje zapasek. Jeden ich typ osłaniał spódnicę, drugi pełnił rolę odzieży wierzchniej. Zapaski z tej drugiej grupy zarzucano na ramiona, a niekiedy także na głowę. Zarówno spódnice jak i oba typy zapasek szyto z pasiastych, wełnianych samodziałów w drobne poziome lub pionowe paski. Przestrzegano zwykle zasady, że jeżeli spódnica była w paski pionowe to noszona do niej zapaska w poziome i odwrotnie, chociaż zdarzały się przypadki, że zapaska i spódnica miały jednakowy układ pasków. Panny i młode kobiety nosiły gorsety szyte z adamaszku, tkanin żakardowych lub jedwabiu. Sięgały one linii bioder, a wzdłuż dolnej krawędzi wykończone były 6- 8 dużymi szerokimi kaletkami. Okryciem mężatek były raczej kaftaniki o podobnej długości z jednobarwnych, kolorowych, wełnianych samodziałów i tkanin fabrycznych. Uzupełnienie stroju kobiecego stanowiły krótkie, ściśle okalające szyję naszyjniki z korala prawdziwego lub jego imitacji oraz czarne, sznurowane trzewiki.

W skład ubioru męskiego wchodziły: nakrycie głowy, maciejówka, koszula i chustka zawiązywana pod szyją, spodnie, kamizelka, pas oraz sukmana. Najczęściej mężczyźni nosili czarne kapelusze z główką w kształcie ściętego stożka z niewielkim podwiniętym po bokach rondem i granatowe lub czarne czapki maciejówki z lakierowanym daszkiem. Koszule męskie podobnie jak i kobiece szyto z lnianego samodziału i miały krój przyramkowy. Pod szyją wykładany kołnierzyk, pod którym wiązano gładkie lub wzorzyste chustki. Na koszulę mężczyzna zakładał krótką, lekko dopasowaną, sięgającą do pasa kamizelkę szytą z błękitnego lub granatowego sukna. Od święta nosił spodnie z czarnego, szarego albo granatowego sukna. Dolną część kamizelki i górną spodni przewiązywał wełnianym, dzianym pasem z frędzlami, w różnych wariantach czerwieni. Jego okryciem wierzchnim była długa do połowy łydek sukmana z szarego, niekiedy brązowego lub jasnopopielatego sukna. Jej kolorystyka zależała od barwy runa owiec, z którego utkano przeznaczoną na jej uszycie tkaninę. Sukmana mogła być zapinana na czarne pętlice lub na przyszyte w dwóch rzędach guziki. Dopełnienie stroju świątecznego stanowiły wysokie po kolana buty z cholewami.

Szczytowy okres stroju radzymińskiego przypada na drugą połowę XIX wieku, a zanik na początkowe lata ubiegłego stulecia. Z tym, że proces ten nastąpił szybciej i radykalniej w przypadku stroju męskiego. Wielki wpływ na to miała nie tylko bliskość Warszawy, ale także budowa w latach 1851-1862 Kolei Warszawsko-Petersburskiej oraz późniejsza możliwość znalezienia zatrudniania, głównie przez mężczyzn przy jej obsłudze i eksploatacji.

Od Radzymina i Serocka, mal. W. Gerson [w:]O. Kolberg, Mazowsze, Obraz Etnograficzny, t.3: Mazowsze Leśne, Kraków 1887, pomiędzy s.IX-4

Litografia B.A. [w:] Bazewicz (red.), Atlas geograficzny ilustrowany Królestwa Polskiego, Warszawa 1903-1906, k.9

Autorka: Elżbieta Piskorz-Branekova